Kleuters

Kleuters zijn van nature nieuwsgierig. Ze experimenteren, gaan op onderzoek uit en tasten allerlei grenzen af. Hoe ga je genderbewust om met je kleuterklas en hoe kan je met kleuters rond gender aan de slag gaan? 

Tips en inspiratie

Direct aan de slag in de les

In de RoSa bibliotheek

Tips en inspiratie 

Genderbewust opvoeden

Kleuters zijn van nature nieuwsgierig. Ze experimenteren, gaan op onderzoek uit en tasten allerlei grenzen af. Beperkende genderstereotypen kunnen limieten stellen aan deze ontdekkingstochten of zelfs verhinderen dat bepaalde activiteiten of experimenten uitgeprobeerd worden. Een genderbewuste opvoeding wil ervoor zorgen dat dit niet gebeurt. 

Vanaf 3 jaar maken kleuters onderscheid tussen jongens en meisjes en gaan ze hieraan ook verschillende kenmerken, normen en waarden toekennen. Kleuters kennen al vrij snel de klassieke beelden die we aan mannen en vrouwen toekennen. Dit beantwoordt echter meestal niet meer aan hun dagdagelijkse realiteit. Een genderbewuste opvoeding helpt kleuters hier mee om te gaan.

Genderbewust opvoeden =

• leren omgaan met tegenstellingen tussen beelden/verwachtingen en reële meisjes/jongens
• samen op zoek gaan naar eigen genderidentiteit
• leren omgaan met de complexe en diverse genderidentiteiten in de wereld rondom ons
• betekent NIET dat je genderstereotiep gedrag moet weren. Dit is immers een belangrijk onderdeel van de opbouw van de eigen genderidentiteit. 

De centrale boodschap van een genderbewuste opvoeding is: 

Er bestaat geen één juiste manier om een jongen of meisje te zijn, allerlei invullingen zijn mogelijk.

Gender in de kleuterklas: enkele aandachtspunten

• Kleuters kunnen genderstereotiepen erg bevestigen. 'De poppenhoek is voor meisjes, de autohoek voor jongens' Een voorkeur voor een bepaalde hoek is uiteraard geen probleem, maar stimuleer de kleuters om in alle hoeken te spelen. Zo komen verschillende competenties, spelgedrag aan bod. Je kan dit op verschillende manieren doen: een rotatiesysteem, herbenoemen van de hoeken (zo zal 'het huis' misschien meer jongens aanspreken dan 'de poppenhoek', het restaurant, het kantoor,...) of flexible hoeken met speelgoed in rollende bakken, ...
• Laat neutraal speelgoed neutraal. Voorzie liever geen roze fietsen voor de meisjes, blauwe voor de jongens of enkel prinsessen- en cowboypuzzels,....  maar zorg dat er ook neutraal speelgoed in je klas aanwezig is.
• Kijk bewust naar de prenten en affiches die in de klas ophangen: welke visie op meisjes en jongens wordt er afgebeeld? Is er voldoende diversiteit in het beeldmateriaal zodat iedereen zich aangesproken voelt? Zorg voor een goed evenwicht tussen neutrale en genderstereotiepe afbeeldingen

• Er zijn heel wat fantastierijke kinderboeken op de markt die op een verfrissende manier omgaan met gender en diversiteit. Klik hier voor enkele voorbeelden.
• Stereotiepe klassiekers hoeven natuurlijk niet uit de klas geweerd worden, maar kunnen bijvoorbeeld aanleiding geven tot een gesprek over jongens en meisjes.
• Binnenkort: toolkit gender in kinderboeken. 
• Voorbeelden: Genderloops: p. 22-25
  

• Deel de klasgroep niet in in jongens en meisjes,tenzij er een duidelijke aanleiding toe is. Maak liever groepjes op basis van neutrale criteria. 
• Meisjespel-jongensspel: bij wijze van experiment kan je met de jongens/meisjes apart aan de slag gaan. Keer bijvoorbeeld de traditionele rollen eens om: organiseer met de meisjes alleen een aantal activiteiten die over het algemeen meer jongens aantrekken, vice versa. Achteraf kan je dit met de kleuters evalueren: wat vonden ze leuk/minder leuk? wat is er anders?
  
• Voor meer voorbeelden:  Genderloops, p. 26-29
  

• Let op voor (onbewust) stereotiepe uitspraken:
  "Niet huilen, je bent toch een flinke, grote jongen"
  "ik heb nieuwe glinsterstiften: daar zullen mijn meisjes blij mee zijn!"
  "heeft mama die lekkere cake gebakken?"
• Hoor je de kleuters genderstereotiepe uitspraken doen? "dit is (niet) voor meisjes!" Kom dan tussenbeide: corrigeer waar nodig en discussieer met de klas waarom iets al dan niet voor jongens/meisjes is.
• gelijkenissen en verschillen tussen jongens en meisjes kan een thema zijn om in de klas rond te werken. Enkele uitgewerkte voorbeelden vind je in Genderloops:p. 20-22)

Onderzoek wijst uit dat jongens vaak een groter en centraler gedeelte van de speelplaats innemen, meisjes bezetten dan weer in groepjes de hoeken van de speelplaats. 

• Observeer: hoe wordt de speelplaats gebruikt en door wie? wat kan beter?
• Zijn er ongelijkheden, grijp dan in: organiseer de speelplaats anders, baken terreinen af, spreek regels af met de kleuters,...
• Zorg voor voldoende diversiteit in het spelaanbod op de speelplaats: ballen,springtouw, rekkers, knikkerbaan, klimmuur, natuurhoek, zandbank, ....
• Stimuleer zowel de jongens als de meisjes om deel te nemen aan de speelplaatsspelen: een voetbalwedstrijd met alle kleuters, samen springtouwen,...

• Zorg ervoor dat er geen jongens- en meisjesopdrachten zijn maar vraag alle kinderen om op te ruimen/stoelen op tafel te zetten/uit te delen/'zware' spullen te dragen/enz...

• Knutselwerkjes voor moeder- en vaderdag zijn vaak erg stereotiep. Waarom geen afwisseling brengen door eens een kokschort voor papa te maken en een bladwijzer voor mama.  Uiteraard zijn er ook heel wat neutrale cadeautjes die niet naar stereotiepe taakverdeling verwijzen.
• Hou ook rekening met alternatieve gezinsvormen: 2 mama's of papa's, alleenstaande ouders, nieuw samengestelde gezinnen,...

• Vermijd genderstereotiepe vragen bij ouderparticipatie (we zullen de mama's vragen om de kostuums te maken en de papa's om het podium te bouwen) maar spreek beide ouders aan.
  
• Probeer ook papa's te betrekken bij activiteiten/contacten waar traditioneel vooral mama's aanwezig zijn. Nodig nadrukkelijk beide ouders uit.
  
• Sommige ouders maken zich zorgen wanneer hun kleuter atypische gedrag vertoont. Van meisjes wordt over het algemeen makkelijk getolereerd dat ze 'een halve jongen' zijn, bij jongens die zich graag verkleden als prinses ligt dat vaak wat moeilijker. Wees je bewust van je visie hierop en de boodschap die je aan eventuele bezorgde ouders wil geven. Geef aan dat spelen met genderrollen normaal is voor kleuters en ga niet mee in stereotiepe uitspraken.

• Hou rekening met de diversiteit binnen je klas en de verschillende visies op gender die hiermee meegebracht worden: verschillende culturele achtergronden, verschillende gezinssamenstellingen, holebi-ouders,...
• Ook hier is de boodschap: 'jouw achtergrond is een van de vele mogelijkheden die allemaal hun bestaansrecht hebben in deze klas' 
• Een gezamelijke visie van de school op genderverhoudingen en cultuurverschillen zal je positie als leerkracht versterken.
  

eerstelijnsbijdrage over jongens en meisjes in het januarinummer 2011 van Klasse voor leerkrachten

Genderloops: Toolbox for gender-conscious and equitable early childhood centres.

Filles et garçons à l'ecole maternelle: Reconnaître la difference pour faire l'égalité

Direct aan de slag in de klas

online materiaal

• Genderklik in de kleuterklas. Omgaan met verschillen, werken aan gelijkheid. (pdf) Aanrader!
  Brochure met informatie, tips en checklists rond gender in de kleuterklas. De brochure sluit af met 4 praktische lesfiches om aan de slag te gaan in de klas.
  wat: downloadbare bundel met 4 eenvoudig toepasbare lesfiches
  voor wie: kleuters
  uitgegeven door: genderatwork

• I love technologie
  Omdat kinderen nog te vaak een verkeerde studiekeuze maken en omdat meisjes te weinig voor technische beroepen kiezen werd dit project uitgewerkt. Je vindt hier een heleboel lesfiches om je klas warm te maken voor technologie.
  wat : Online lesfiches
  Doelpubliek: kleuteronderwijs en lager onderwijs
  uitgegeven door: RESOC Kempen
• Meisjes spelen met poppen, jongens met blokken?
  Lesbundel ter voorbereiding/aanvulling van museumbezoek met historiek, opdrachten en spelletjes rond genderrollen en speelgoed. 
  wat:dowloadbare lesbundel
  voor wie:lagere school
  uitgegeven door: speelgoedmuseum
• Genderloops: Toolbox for gender-conscious and equitable early childhood centres.
  Toolbox met informatie over genderbewust opvoeden, checklists en reflectievragen en in hoofdstuk 3 (p. 19 en volgende) tal van praktische lessuggesties om met kleuters aan de slag te gaan.
  wat: downloadbare bundel- engels
  voor wie: kleuters
  uitgegeven door: genderloops
• Les p'tits égaux- pdf 1,88 MB
  Activiteitenrepertoire om niet-seksistisch gedrag te promoten in de kleuter-en lagere school. Concreet uitgewerkte lesfiches vanaf p. 17
  wat: downloadbare bundel -pdf, in het frans
  voor wie: kleuters en lagere school
  uitgegeven door: Direction de la Santé Publique de Montréal, 2005
• Educatief materiaal rond seksualiteit en relaties - Sensoa
  Sensoa ontwikkelde heel wat educatief materiaal rond seksualiteit en relaties. Heel wat van hun pakketten kan je downloaden.
  wat:lespakketten te downloaden of aan te kopen
  voor wie: jongeren en kinderen
  uitgegeven door: Sensoa

  Aanraders uit de RoSa bibliotheek

Bronwyn Davies, Frogs and snails and feminist tales : preschool children and gender.  Hampton Press, 2003. (RoSa exemplaarnummer: DII 1e/0013)
Glenda Macnaughton, Rethinking gender in early childhood education. Paul Chapman Publishing, 2000. (RoSa exemplaarnummer: DII 6a/0068 )

Naima Browne (ed), Science and technology in the early years : an equal opportunities  approach. Open  University Press, 1995. (RoSa exemplaarnummer:DII 3a/0141 )

Barbara Lloyd, Gender identities and education : the impact of starting school.  Harvester  Wheatsheaf, 1992. (RoSa exemplaarnummer: DII 3a/0080 )

Artikels
Sophie de krokodil. In: HET VRIJE WOORD;  volume 43 (j/a 1998), p. 11-14  

Kids are both girls and boys in Ireland / Margrét Pála Olafsdóttir. In: WOMEN'S STUDIES INTERNATIONAL FORUM;  volume 19 nr 04 (j/a  1996), p. 357-369

Warrior narratives in the kindergarten classroom. Renegotiating the  social contact? / Ellen Jordan.  In: GENDER & SOCIETY;  volume 09 nr 06 (december 1995), p.727-743  

Hemelbestormers.  In: OPZIJ;  volume 19 nr 05 (mei 1991), p. 78   

Gender differences in preschool children's narrative fantasy.  In: PSYCHOLOGY OF WOMEN QUARTERLY;  volume 13 nr 03 (september  1989), p. 293-306