Virtuele Vrouwenwandeling

Kleine Zavel

Op de plaats van het huidige beeldenparkje bevond zich oorspronkelijk het kerkhof van de parochie van Zwavel. In de buurt daarvan liet Margeretha Grammaye (+1605) zich in de 16de eeuw levenslang opsluiten als kluizenares.

Het beeldenparkje van de Kleine Zavel werd ingehuldigd in 1890. Centraal staan de standbeelden van de graven Egmont en Hoorn, die in 1568 terechtgesteld werden door hertog van Alva tijdens de godsdienstoorlog tussen de Nederlanden en de Spaanse overheersers. De allerlaatste figuur in onze contreien, die hardnekkig bleef opkomen voor de vrijheid om er een andere geloofsleer op na te houden was Anneken Utenhove. Op 19 juli 1597 werd zijn in Brussel levend begraven.

Op de omheining van het parkje bevinden zich 48 bronzen beeldjes die de oude Brusselse ambachten voorstellen. Net als de 10 andere standbeelden zijn de figuren op de bronzen beeldjes allemaal mannen. Tijdens het Ancien Regime speelde de vrouw immers geen rol als arbeidskracht. In de jaren '70 voerde de feministische arts Adèle Hauwel (+2004) op de Kleine Zavel actie tegen deze exclusief mannelijke personificaties van het beroepsleven.

Onze-Lieve-Vrouw van de Zavel

Boven het zuidportaal van deze prachtige laat-gotische kerk bevindt zich een houten beeld van de H.Maagd in een bootje. Dit stelt de ontstaansgeschiedenis van de Zavelkerk voor. Volgens de legende bracht Beatrijs Soetkens uit Antwerpen het op mirakuleuze wijze gerestaureerde en herschilderde beeldje van de Onze-Lieve-Vrouw-op-Stocksken per boot naar Brussel.

De Zavelkerk was erg geliefd bij verschillende vorstinnen die ons land geregeeerd hebben. Maria van Hongarije (1505-1558) werd er gedoopt en Margaretha van Oostenrijk (1480-1530) kwam er geregeld bidden en richtte er een processie in die elk jaar uitging. Ook aartshertogin Isabella (1566-1633) koesterde een bijzonder voorliefde voor de kerk. Ze werd er op 15 mei 1615 tot 'Koningin van de Kruisboog' uitgeroepen door de gilde van de Kruisboogschutters, de belangrijkste geldschieter van de Zavelkerk.

Aan de buitenkant van het Zuidportaal bevindt zich een houten poortje dat toegang verschaft tot een ongetwijfeld naargeestige ruimte. Dit zou de récluse geweest zijn waarin Margaretha Grammaye zich levenslang terugtrok. Haar wapenschild werd aangebracht boven de ingang.

Grote Zavel

Het marmeren standbeeld van Minerva op het Zavelplein dateert van 1751. De godin Minerva is de Romeinse tegenhanger van de Griekse Athena. Ze schonk advies, zowel in vredes- als in oorlogstijd en beschermde dappere krijgers. Haar hulp aan mannelijke helden berustte echter nooit op een amoureuze relatie. Degenen die haar kuisheid trachtten te schenden werden onverbiddelijk gestraft.

In de strostraat, een zijstraat van de grote Zavel, bevindt zich het Lycée Daschbeek. Het werd opgericht in 1876 door Henriette Daschbeek, na het grote succes van Cours d'Education pour Jeunes Filles van Isabelle Gatti de Gamond, en werd daarmee de tweede school voor meisjesonderwijs in België.

Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België

Eeuwenlang waren de kunsten en de wetenschappen domeinen waar vrouwen geen of nauwelijks toegang tot hadden. Tot de 17de eeuw zijn er haast geen sporen van beeldende kunstenaressen in de Nederlanden. In dit museum hangen drie oude werken van kunstenaressen uit de Nederlanden:
In de vitrine van zaal 33 bevindt zich een onopvallend dubbelportretje van een man en een vrouw, gedateerd 1549 van de hand van Catharina van Hemessen (1528-na 1581). Zij werd later hofdame van Maria van Hongarije, die er om bekendstond geletterde en artistieke vrouwen in dienst te nemen. In zaal 60 bevindt zich een stilleven van de succesvolle bloemenschilderes Rachel Ruysch (1664-1750). De Amsterdamse verwierf faam met haar bloemschilderkunst en zij werd hofschilder van de Duitse Keurvorst Johann Wilhelm van de Pfalz in Düsseldorf. Michaelina Woutiers (17de eeuw) uit Henegouwen is - zover bekend - de enige schilderes in de Nederlanden die zich - met succes - gewaagd heeft aan het klassiek mythologisch thema. In een van de Van Dyckkabinetten op de eerste verdieping hangt van haar hand een krachtig, realistisch geschilderd portret van een jonge officier.

Naast deze drie opmerkelijke werken wordt er in de musea ook werk tentoongesteld van de 19de eeuwse Anna Boch (1848-1936); de Gentse Jenny Montigny (1875-1937), een van de vrouwelijke schilders uit de Latemse school; abstract werk van Marthe Donas (1885-1967) en het bekende oeuvre van Anne Bonnet (1908-1960). Bij de hedendaagse kunst vinden we Marthe Wéry (1930-2005), ongetwijfeld een van de belangrijkste kunstenaressen van deze tijd. Voor meer info over Marthe Wéry klik hier.

Koningsplein

Het koningsplein werd heraangelegd in de 18de eeuw. Lang had hier het Paleis van de Coudenbergh gestaan dat in 1731 in vlammen opging. Dit was deels te wijten aan de preutse voorzorgsmaatregelen van aarsthertogin Maria Elisabeth (regeringsperiode 1724-1741). Om de hovelingen te beschermen tegen de verleidingen van de nacht, stond zij er op dat 's avonds de deuren van alle vertrekken vergrendeld werden. Ze werd zelf op het nippertje gered door een grenadier die haar deur openramde. Hij werd veroordeeld omdat hij het had aangedurft de schaars geklede aartshertogin te benaderen. Hij kreeg gratie voor zijn moed.

In 1776 gaf de Oostenrijkse keizerin Maria Theresia (1717-1780) haar goedkeuring voor de bouw van een nieuwe vorstelijke residentie. Een nieuw koninklijk paleis verrees en het koningsplein werd aangelegd met een panoramisch vergezicht op de oude stad.

Parlement

De kroon op het werk in de vorstelijke buurt was het monumentale gebouw van de Raad van Brabant, het huidige Parlement. Hier werd in 1948 het vrouwenstemrecht ingevoerd.

Wie meer wil weten over het vrouwenstemrecht in België kan doorklikken naar onze dossierpagina Politiek en Feminisme of naar de website van RoSa.

Vlaams Parlement

Het Vlaams Parlement is gevestigd in een gerestaureerd 19de-eeuws gebouw in de Hertogstraat. Voor de binnenarchitectuur werd er een beroep gedaan op een aantal kunstenaars, waaronder ook enkele vrouwen: de beeldhouwster Hilde Van Sumere (°1932), de Brusselse Marie-Jo Lafontaine (°1950) en Liliane Vertessen (°1952) van wie het werk in 1996 bekroond werd met de Prijs van de Vlaamse Gemeenschap voor Beeldende Kunst. Er is ook werk van Berlinde De Bruyckere (°1964) te bewonderen in het Parlement.

Op 15 juli 1997 werd in het Vlaams Parlement het decreet goedgekeurd dat bepaalt dat alle Vlaamse adviesorganen voor ten hoogste twee derden mogen bestaan uit leden van hetzelfde geslacht. Dit decreet werd ontworpen door Anne Van Asbroek, toenmalig Vlaams Minister van Gelijkekansenbeleid. Vlaams minister Brigitte Grouwels breidde dit decreet uit tot de beheersorganen van de Vlaamse overheid.

Paleis voor Schone Kunsten

Het Paleis voor Schone Kunsten is een creatie van de geroemde Art nouveau-architect Victor Horta. Het kunstencentrum kwam tot stand dankzij de bezieling en het doorzettingsvermogen van Koningin Elisabeth (1867-1965). Ze wendde in 1920 al haar macht en invloed aan om de politici te overtuigen om haar droom van een grote concertzaal te verwezenlijken. In 1929 werd het gebouw in aanwezigheid van het koningspaar ingehuldigd.

Het Paleis staat op de plaats waar vroeger het Pensionaat Héger, het eerste meisjesinstituut van België stond. Het werd in de jaren dertig van de 19de eeuw opgericht door Zoé Parent en haar man Constantin Héger. Zoé Parent behoorde tot de kring van ontwikkelde vrouwen rond Zoé Gatti de Gamond, die de positie van de vrouw aan de kaak stelden. Isabelle Gatti de Gamond (zie foto), dochter van Zoé, zou dertig jaar later de dromen van haar moeder over goed meisjesonderwijs in de praktijk omzetten en met haar middelbare scholen een doorbraak forceren in het volwaardige, vrije onderwijs voor meisjes. Op een gedenkplaat bij de toegangsdeur van het Paleis voor Schone Kunsten staat vermeldt dat Emily en Charlotte Brontë aan het Pensionaat Héger Frans studeerden. Charlotte (1816-1865) liet zich door haar verblijf in Brussel inspireren voor haar romans De Professor en Vilette Voor meer info over Isabelle Gatti de Gamond en de zusjes Brontë kan u tercht op de spot-oprubriek van de website van RoSa.

Hotel Ravenstein

Het Hotel Ravenstein was lange tijd de zetel van de eerste Belgische feministische organisatie, de Ligue Belge du droit des femmes, die gesticht werd in 1892. De Ligue kwam op voor de rechten van de vrouw op economisch, moreel, educatief en politiek vlak. Stichtster van de Ligue was de eerste Belgische juriste Marie Popelin (1846-1913). Meer inforamtie over de Ligue vind je in onze dossierpagina Politiek en Feminisme en voor een uitgebreide biografie van Marie Popelin verwijzen we je graag door naar de spot op...Marie Popelin op de website van RoSa.

Koninklijke Bibliotheek Albert I

De Koninklijke Bibliotheek bevat een aantal manuscripten die tot stand kwamen in opdracht van landvoogdes Margaretha van Oostenrijk. Na de dood van Margaretha kwamen de manuscripten in handen van haar opvolgster Maria van Hongarije. Beide landvoogdessen voerden een actief mecenaat ten gunste van het verluchte handschrift. De Vlaamse miniaturisten uit hun tijd leverden werk dat getuigde van een uitzonderlijk talent en vakmanschap dat zij opdrachten kregen van edelen en gegoede burgers uit gans Europa. Tal van deze kostbaarheden worden bewaard in de Albertinabibliotheek. Het staat vast dat de miniatuurkunst de kunstenaarstak bij uitstek was waarin vele vrouwen actief waren.

Albertinaplein

Op momenten van verkeersluwte wordt het Albertinaplein gedomineerd door het majestueuze ruiterstandbeeld van koning Albert I (1875-1934). De nagedachtenis van koningin Elisabeth (1976-1965) werd in 1980 in eer hersteld met een sculptuur van eerder bescheiden formaat aan de overkant van het plein. Zoals haar voorgangsters eeuwen voordien afgebeeld werden op zedige afstand achter hun vorstelijke gemaal, richt de sobere figuur van koningin Elisabeth haar blik omhoog in de richting van haar monumentale echtgenoot. Achter haar bevinden zich twee reliëfs waarin zij vereeuwigd wordt als beschermvrouw van de schone kunsten en als koningin-verpleegster, die een gewonde soldaat verzorgt.

Artemys

Op weg naar het St.-Jansplein lag tot 2002 Artemys, de enige boekhandel in België die gespecialiseerd was in zowel Nederlands- als Franstalige vrouwenliteratuur. Het fenomeen van de vrouwenboekhandels is een typisch product van de tweede feministische golf. In Artemys vond je boeken van vrouwelijke auteurs, een gespecialiseerde collectie lesbische literatuur, wetenschappelijk werk in verband met vrouwenstudies en een CD-afdeling met muziek van vrouwelijke musici. Daarnaast bezat de boekhandel een unieke collectie van 60.000 kaarten met werk van vrouwelijke kunstenaars. Verder organiseerde de vzw Artemys regelmatig tentoonstellingen, lezingen, debatten en workshops.

Sint Jansplein

Een beetje verloren in het midden van het drukke Sint-Jansplein staat het bronzen standbeeld van Gabrielle Petit (1893-1916) opgericht ter ere van deze verzetsheldin, die gefusilleerd werd door de Duitse bezetter op 1 april 1916 en ter herinnering aan 'alle Belgische vrouwen die stierven voor het vaderland'. De toon van het grafschrift, op de sokkel van het standbeeld, evoceert de sfeer van patriotisme, die onze jeugd in het begin van de twintigste eeuw werd ingeprent: 'Je viens d'être condamnée à mort. Je serai fusillée demain. (...) et je leur montrerai comment une femme belge sait mourir.'